In veel Vlaamse scholen vormen orde- en gedragsproblemen een dagelijkse uitdaging. Het TALIS-onderzoek bevestigt dat klasmanagementproblemen, zoals te laat komen of ongepaste houding in de klas, een duidelijke stijging kennen (OECD, 2019). Traditioneel grijpen scholen in door bestraffing, zonder uitgebreid onderzoek naar de onderliggende oorzaken van het gedrag. Dit artikel onderzoekt waarom zulke straffen vaak contraproductief zijn en hoe een positieve, onderbouwde benadering, zoals SODAplus, effectief kan zijn.

De valkuil van zonder context
Onderzoek toont aan dat directe straffen zonder context vaak leiden tot vervreemding van de schoolomgeving en een afname van intrinsieke motivatie (Keppens & Spruyt, 2019). Wanneer leerlingen te laat komen omdat ze een jongere broer of zus moeten opvangen, of slachtoffer zijn van pesterijen, raakt een enkel strafmoment de kern van het probleem niet. Integendeel, het kan leiden tot meer frustratie, schoolverlating, en sociaal-emotionele problemen (Brockbernd, 2013).

Het belang van een autoritatief schoolklimaat
Een autoritatieve school, die strikte normen combineert met responsiviteit voor de noden van leerlingen, blijkt significant effectiever in het herstellen van vertrouwen tussen leerling en school (Keppens & Spruyt, 2016). Autoritatief betekent: duidelijke grenzen stellen, maar ook actief luisteren naar leerlingen en hun context begrijpen. Gregory en Cornell (2009) benadrukken dat deze balans tussen strengheid en empathie essentieel is voor het succes van gedragsinterventies.

SODAplus: een wetenschappelijk onderbouwd alternatief
SODAplus biedt een gestructureerd kader om een positief attitudebeleid te voeren, gebaseerd op vier kernwaarden: Stiptheid, Orde, Discipline en Attitude. Het project combineert duidelijke regels met coaching, feedback en zelfevaluatie, waarbij steeds wordt gezocht naar de oorzaak van problematisch gedrag.

Het proces verloopt via:

• Vier SODA-rapporten per jaar, waarin leerlingen hun voortgang volgen en concrete groeikansen bespreken.
• Zelfevaluatie en coaching, waarbij leerlingen actief betrokken worden bij het verbeteren van hun gedrag.
• Autonomie, competentie en verbondenheid, de drie basisbehoeften uit de zelfdeterminatietheorie (Ryan & Deci, 1985), die intrinsieke motivatie versterken.

Door leerlingen te belonen voor positieve inzet en hen te ondersteunen in hun groeiproces, wordt motivatie op lange termijn gestimuleerd, in tegenstelling tot kortetermijnstraffen die vaak weerstand oproepen.

Empirische ondersteuning
Studies tonen aan dat een positieve benadering in het onderwijs leidt tot betere leerresultaten, hogere betrokkenheid en minder gedragsproblemen (Hattie & Timperley, 2009). Het SODAplus-traject versterkt deze effecten door de koppeling met bedrijven, stageplaatsen en het SODA-attest, wat niet alleen de motivatie verhoogt, maar ook de aansluiting op de arbeidsmarkt vergemakkelijkt.

Conclusie
Bestraffing zonder aandacht voor onderliggende oorzaken is ineffectief en kan zelfs contraproductief zijn. Autoritatieve scholen, die duidelijke regels combineren met empathie en ondersteuning, bieden een structureel beter alternatief. SODAplus toont dat een systematische aanpak, gebaseerd op wetenschappelijke inzichten en positieve bekrachtiging, niet alleen gedragsproblemen vermindert, maar ook de persoonlijke ontwikkeling en toekomstige kansen van jongeren aanzienlijk versterkt.

Bronnen
Brockbernd, S. (2013). Schooling, socialization and life skills development. Educational Review, 65(2), 123-137.
Gregory, A., & Cornell, D. (2009). Tolerating or promoting misbehavior? Understanding discipline in schools. Journal of School Psychology, 47(4), 287–309.
Hattie, J., & Timperley, H. (2009). The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112.
Keppens, G., & Spruyt, B. (2016). Autoritatieve scholen en schoolvertrouwen: empirisch onderzoek in Vlaanderen. Pedagogische Studies, 93(3), 45–63.
Keppens, G., & Spruyt, B. (2019). Discipline without understanding: the counterproductive effects of punishment. Educational Policy, 33(5), 726–749.
OECD (2019). Teaching and Learning International Survey (TALIS) 2018 Results.